Ten las żyje, jest domem, schronieniem, miejscem współpracy i rywalizacji, walki o byt. Niezliczone ilości insektów, pająki, nietoperze, gady, kolorowe ptaki i małpy koegzystują ze sobą. A my czujemy się w tym wszystkim tacy mali i zagubieni. Ruiny zeszły na dalszy plan. Zresztą, te sterty kamieni porośnięte krzewami i drzewami na śmiesznych piramidokształtych pagórkach. Cóż to jest? Niegdyś było to potężne miasto, dziś zawładnęła nim natura. Konary rozsadzają schody prowadzące zapewne do jakiejś świątyni. Dawniej wstęp mieli tu tylko wybrani, dziś jest to gruzowisko w oceanie zieleni. Czy człowiek może zdominować planetę? Czy faktycznie jest w stanie „czynić sobie ziemię poddaną”? Czy można ujarzmić taki żywioł?

Poza tym w dżungli żyją złośliwe karły. Zamieszkują jaskinie, ale zdarza się, że wypuszczają się w okolice osad ludzkich, by wieść mieszkańców  na manowce. Jeśli w selwie spotkacie takowego, nie ulegajcie nigdy jego podszeptom! Będzie prowadził Was drogą na około, spędzicie dzień cały na wędrówce, a w rezultacie okaże się, że wróciliście do punktu wyjścia. Gdy pytamy Rodolfo czy to taka legenda, poważnieje i mówi, że wręcz przeciwnie. Spotkał nawet jednego koło swojej wioski, siedział taki na drzewie i obserwował okolicę. Nasz przewodnik pokłonił mu się grzecznie i pozdrowił, ale ten  go zignorował. Może to i lepiej, bo jeden z sąsiadów, spotkał karła po pijanemu – ocknął się dopiero po dwóch dniach w dżungli, gdy jego ciało oplatały liany. W gąszczu zieleni, której wzrok nie jest w stanie przebić, gdzie przyroda manifestuje swą potęgę, jesteśmy w stanie uwierzyć w tę historię; jak i w to, że wioska naszego przewodnika, ma też opiekuna pod postacią ptaka, który zjawia się tylko wtedy, gdy ma nastąpić jakieś nieszczęście czy zagrożenie i ostrzega mieszkańców swoim śpiewem.

Pogranicze Meksyku, Gwatemali i Belize gęsto porośnięte lasami deszczowymi kryje w sobie wiele ruin dawnej cywilizacji, część o sobie przypomina tylko w formie podejrzanie równomiernych pagórków, część czeka na odnalezienie. Pierwszy raz zwiedzając ruiny bardziej na nas wrażenie zrobiło otoczenie – zachwyt nad mnogością żyjących tu stworzeń i podziw dla Majów, że w takich warunkach, byli w stanie stworzyć imperium i nauczyli się koegzystować z puszczą. Zamiast wypatrywać kolejnych płaskorzeźb chłonęliśmy śpiew ptaków, próbując zlokalizować z którego drzewa dochodzi. Podglądaliśmy jak małpy ganiają po drzewach, a iguany – niektóre metrowe i niesłychanie kolorowe szybko przebierają krótkimi nóżkami, uciekając przed obiektywem. Na pożegnanie z Meksykiem, który pokochaliśmy, postanowiliśmy zafundować sobie zwiedzanie ruin Majów w Toninie, Palenque, Bonampak, Yaxchilan i oczywiście słynny gwatemalski Tikal zagubiony w morzu zieleni.

Paradoksalnie, okazało się, że miejsca łatwo dostępne, jak Tonina (położona jeszcze w górach) i sławne jak Palenque czy Tikal okazały się bardzo kameralne, a „niedostępne” Bonampak i Yaxchilan wręcz przeciwnie. Cóż, niedostępność, nie tylko nas przyciągnęła. A to, co miało być tak odludne i zapomniane w lasach deszczowych, przestaje być takie, gdy podjeżdża duży autokar wycieczkowy z głośną grupą niemieckich turystów lub gdy ustawia się kolejka łódek wysadzających pasażerów przy pomoście w Yaxchilan.  Zwłaszcza to miejsce kusiło nas swym malowniczym położeniem nad rzeką Usumacintą. Tuż przy granicy z Gwatemalą i dostępne jedynie droga wodną. Gdy płyniemy motorówką czujemy się jak Krzysztof Kolumb, jadący poznawać nowe ziemie, szeroka rzeka i nasza motoróweczka leniwie wyprzedzająca kolorowe ptaki. Czar jednak pryska, gdy po chwili wyprzedzają nas kolejne łodzie wyładowane turystami. Widać każdy chce być Kolumbem i dotrzeć tam, gdzie tak niedostępnie. Jakże naiwne było nasze myślenie, cóż na osłodę możemy dodać, że zwiedzaliśmy przynajmniej swoim tempem, w ciszy i udało nam się zobaczyć sporo zwierzaków.

Obraz kaskad, dżungli i ruin zabraliśmy ze sobą, gdy następnego dnia przekroczyliśmy granicę Meksyku, w trakcie tej podróży już tam nie wrócimy… Pięć minut na łodzi i już jesteśmy w Gwatemali. Wioska Tecnica, do której przybijamy w mapach googla nie jest nawet podpisana, po prostu kawałek bezimiennej drogi naprzeciwko meksykańskiej Frontera Corozal. Punkt kontroli granicznej w Bethel oddalony o godzinę jazdy, a nasza trasa do Flores przez cztery godziny wiedzie po drodze z wertepami i koleinami. Rowerem szybciej byśmy się przemieścili, ale jest naprawdę fajnie. Za oknem selwa poprzecinana co jakiś czas pastwiskami, lagunami i małymi osadami. Niegdyś to wszystko był las, drzewa wykarczowano, by pozyskać teren pod uprawy kukurydzy i pastwiska dla bydła. Tu człowiek zwyciężył przyrodę, tylko na jak długo?

Potężny Tikal niegdyś jedno z najważniejszych miast Majów, dziś tonie w zieleni, a poszczególne piramidy zostały tylko do połowy odsłonięte. Sylwetki wielu budynków zarysowują się pod bujną roślinnością, a wesołe małpki, skaczą po ruinach nic sobie nie robiąc ze Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Zobacz więcej w galerii:

Meksykański stan Chiapas uchodzi za najbardziej „indiański”. Majowie kultywują swoje dawne obrzędy, bez skrępowania mieszając je z religią katolicką oraz tradycją zapotecką i aztecką. San Cristobal de las Casas to kolejne miasto kolonialne na naszej drodze, które bardzo nam się spodobało. Zafascynowało nas Muzeum Medycyny Majów, które znajduje się w tym mieście i dzięki temu dowiedzieliśmy się masy ciekawych rzeczy, związanych z tradycyjnymi obrządkami. Wisienką na torcie była natomiast wizyta w Chamuli.

Może zdarzyć się tak, że pola nie obrodzą, we wsi narasta konflikt, a człeka poczciwego połamało w kościach lub dokucza mu jakaś straszliwa grypa. Bez lęku, Majowie mają i na to rozwiązania. Medycyna tradycyjna to kombinacja wiary zarówno dawnej, jak i katolickiej z mieszaniną ziół. Człowiek ujmowany jest holistycznie, nie zapominając przy tym, że jest częścią natury i świata nadprzyrodzonego. Bogowie, święci i aniołowie wspierają uzdrowicieli i tylko przy ich łasce możliwe jest uzdrowienie, pacjentowi podaje się też odpowiednie maści, zioła, napary – głównie pochodzenia roślinnego, choć mogą zdarzyć się też zwierzęta lub minerały. Stosowanie każdego specyfiku ma różne ograniczenia, przy jednych nie można jeść mięsa, przy innych pić alkoholu lub kawy. A uzdrowienie jednostki nie powinno naruszać sił w przyrodzie. Zawsze pali się świece czy to w domu chorego czy w kościele czy na polu kukurydzy, ich liczba i kolor zależy od intencji. I tak na przykład dla wyleczenia lęku wystarczą raptem: 2 małe złote świeczki i jedna biała (zobaczcie jak niski koszt w porównaniu z psychoterapią!), na gorączki, bóle głowy, biegunki i inne choróbska zaleca się: po 13 świeczek białych, żółtych, czerwonych i złotych, a na dobre zbiory kukurydzy 13 złotych.

Jest pięć głównych typów uzdrowicieli. Jak się dowiadujemy, nie używa się obecnie słowa szaman, bo to jest trochę jak czarownik lub wiedźma, to są curanderos. Ich specjalizacje to: badacz pulsu, badacz kości, herborysta, modlący się na świętych wzgórzach oraz opisana wcześniej akuszerka. Pierwsze cztery są dostępne dla obu płci, w porodach i dolegliwościach kobiecych mogą specjalizować się jedynie kobiety.

Zielarze, niczym dawni mnisi, mają swoje ogrody lub poszukują potrzebnych im roślin w lasach i na łąkach. Zawsze przed ścięciem lub zebraniem odpowiednich części takich jak kwiaty, czy liście modlą się, proszą roślinę, by im przebaczyła, że ją osłabiają. Niekiedy też modlą się przed zbiorem w intencji osoby, dla której ma być przygotowane lekarstwo. Wiedzą, które rośliny zbierać o świcie, a które w nocy – czas i sposób zebrania będzie miał znaczenie dla mocy lekarstwa, ważne jest też, żeby samej roślinie jak najmniej zaszkodzić, by się mogła szybko zregenerować.

Modlący się na wzgórzach dokonują obrzędów kilka razy w roku – ich prośby i modlitwy dotyczą całej społeczności, na przykład, gdy jest kryzys lub konflikt we wspólnocie, poczucie zagrożenia, lęk przed nieurodzajem.  Natomiast badacze pulsu i kości pełnią rolę lekarza internisty, zajmując się swoimi pacjentami. Ich specjalizacja jest bardzo szeroka od biegunki i gorączki, aż do lęków i uroku rzuconego przez złe i zawistne spojrzenie. Wtedy, moi drodzy, bez czarnej kury się nie obędzie, bo jak wiadomo, tylko ona jest w stanie przyjąć na siebie niszczycielską siłę złego spojrzenia.

Tyle o teorii, a jak to wygląda w praktyce? Świetną okazją do zobaczenia rytuałów na własne oczy jest wizyta w kościele pw. Św. Jana w Chamuli (niestety robienie zdjęć wewnątrz jest surowo zabronione). Za kolorowym portalem świątyni znajduje się inny świat. Cała podłoga wysypana jest igliwiem, święci w gablotkach i wyszykowani jak na Sylwestra stoją wzdłuż ścian, a na podłogach siedzą całe rodziny i przy pomocy uzdrowicieli odprawiają rytuały. Palą świeczki i kadzidła, bo to jest pokarm dla Bogów, podobnie zresztą jak kwiaty, które składają przy ołtarzach. Wiadomo, że istoty nadprzyrodzone, na głodnego nie pomagają. Uzdrowiciel wzywa wszystkich świętych, aniołów i dawnych bogów, by pomogli mu wygnać chorobę z ciała nieszczęśnika. Podłogę będzie polewał trunkiem el posh (wysokoprocentowy), jako dar dla niebios, skropi nim też chorego. Pacjent powinien też wypić troszkę napoju gazowanego, np. produkty koncernu Coca Coli, bo bąbelki mają w sobie moc przeganiania złego, co dręczy chorobą. Colę również można polać na posadzkę. Wszystkiemu temu towarzyszą modły w niezrozumiałym dla nas języku, kojarzy się to trochę z zamawianiem choroby przez szeptuchę. Uzdrowiciel będzie wypowiadał imię danej osoby, prosząc bogów i świętych o łaskę dla niej. Bywa, że jeden rytuał wędruje po kościele, powtarzając wciąż te same czynności przy różnych świętych. Gdy sprawa jest poważna, świeczki, zioła i kwiaty nie wystarczą. W tym celu bierze się kurę, którą najpierw zatacza się kręgi wokół ciała chorego, a potem, gdy nieszczęsna przejmie chorobę, to ukręca się jej łepek. Truchła należy się pozbyć, by choroba nie wróciła do domu. Taki mały, rytualny mord w kościele oficjalnie katolickim. Podobno proboszcz Jezuita (zakon stworzony do walki z kontrreformacją i wspierający inkwizycję) nie ma nic przeciwko temu i swoje obrzędy odprawia w niedzielę, a uzdrowiciele mają do dyspozycji pozostałe dni tygodnia. To się nazywa życie w tolerancji i poszanowaniu tradycji.

Rozochoceni po wizycie w muzeum i kościele w Chamuli, postanowiliśmy sprawdzić na własnej skórze jak to jest. W Chamuli poprosiliśmy o kontakt z uzdrowicielem, zaproponowano nam pewną kobietę. Niemłoda niewiasta była nieco pulchna, ubrana tradycyjnie i miała przyjazny uśmiech oraz łagodną twarz. Specjalizacja: badaczka pulsu, cel wizyty: oczyszczenie. Ujęła Piotra za rękę i wyczuła, że Anię też należy poddać zabiegowi, gdyż jak to określiła: „mąż to najlepszy przyjaciel i towarzysz”. Gdy już wybadała co i jak, dała każdemu zestaw świec o różnych kolorach i poleciła zapalić. Klęczeliśmy przed ołtarzem z wizerunkami świętych, krzyżami i kwiatami, zgodnie z poleceniem podpalając kolejne świeczki zaczynając od białych. A szamanka recytowała niczym mantry swoje modły, co rusz powtarzając nasze imiona i badając nasze pulsy, aby sprawdzić, czy rytuał przebiega pomyślnie. Chyba nie jest z nami tak źle, bo żadna kura nie straciła przez nas życia. Trwało to jakieś pół godziny, a ona przyzywała coraz to nowsze moce, w ciele poczuliśmy, że krew nam szybciej krąży, ale nie wiemy, czy to za sprawą aniołów i bogów czy innych zastępów nadprzyrodzonych, czy po prostu z emocji wywołanych klimatem tego tajemniczego miejsca. Pod koniec z zadowoleniem zbadała raz jeszcze puls i zapytała czy chcemy el posh, a po polsku bimbru, nie miała problemów z naszą odmową, pogawędziliśmy chwilę i na koniec ofiara dla bogów w formie papierowej z nominałem.

Podsumowanie Piotra: wizyta potwierdziła brak poważniejszych dolegliwości, bez spektakularnych zmian mentalnych, aczkolwiek sporo radości, że spełniło się jedno z moich marzeń dotyczących wejścia w ten świat i jego eksplorowania.

Podsumowanie Ani: bardzo to wszystko ciekawe, rytuał oczyścił nieco nasz portfel, a mnie? Nie wiem, ale mam się dobrze.

Zobacz więcej zdjęć z San Cristobal de las Casas i Chamuli.

W kulturze Majów w tym wielkim wydarzeniu uczestniczy ojciec dziecka, matka oraz szamanka, zwana tu curandera, czyli uzdrowicielką. Ciężarna kobieta udaje się do wyspecjalizowanej w porodach i dolegliwościach kobiecych szamanki, prosząc ją o opiekę podczas ciąży i o pomoc w przyjęciu potomka na świat. Od tej pory ich losy są złączone. Uzdrowicielka przybędzie o każdej porze i w każdą pogodę, jeśli tylko zajdzie taka potrzeba. Poród odbywa się w domu, przed rozwiązaniem, uzdrowicielka odmawia trzy modlitwy, za sprawą których dusza wstąpi w nowego człowieka, modli się też o to, by dziecko nie czuło strachu lub wstydu przed zawitaniem w rodzinie, by wiedziało, że jest oczekiwane. Modlitwom towarzyszy palenie świec i kadzideł oraz wypijanie rytualnego trunku zwanego el posh.

Rodzącej podaje odpowiednie wywary z ziół, które w zależności od potrzeb mają spowolnić lub przyspieszyć akcję. Kobieta rodzi klęcząc na ziemi, przed nią siedzi mąż i para się obejmuje. Mężczyzna trzyma ręce na ramionach kobiety, a ona opiera się o jego kolana. Rodząca ma rozpuszczone włosy, jest to znak, że nic jej nie krępuje i jest gotowa na wydanie dziecka na świat. Uzdrowicielka okadza kobietę ziołami, a następnie trzy razy zatacza wokół niej kręgi nożem, maczetą lub innym ostrym narzędziem, które ma odpędzić złe duchy i odgonić ból. Na brzuchu ciężarnej wiąże pas materiału, za który będzie delikatnie pociągać i pomagać w ten sposób wypchnąć dziecko.

Gdy mały człowieczek wreszcie zawita na świecie, myje go dokładnie, w szczególności zwraca uwagę na twarz dziecka, ruchy muszą być z góry do dołu, aby żaden zły duch nie wniknął w maleństwo i nie powodował złych snów. Często też małym dzieciom wkłada się pod poduszkę laleczkę, która ma dbać o to, by dziecko nie miało koszmarów. Następnie przycina pępowinę, jeśli to jest chłopczyk to na 12cm, a jeśli dziewczynka to na 6cm. Dziecko zostaje ubrane, a następnie pociera się je jajkami, ma to zapobiec chorobom w przyszłości. Następnie uzdrowicielka wraca do kobiety, sprawdza łożysko, podaje zioła, które mają zmniejszyć krwawienie. Później ojciec dziecka kopie głęboki dół w domu (tutejsze domki indiańskie zamiast podłogi mają klepisko) i zakopuje łożysko, jeśli rodzina pragnie, by następne dziecko było dziewczynką, zakopuje je „twarzą” do góry, a jeśli chcą chłopca, to w dół. Na koniec uzdrowicielka myje kobiecie piersi i przystawia malucha do karmienia. Gdy mama z dzieckiem przytuleni odpoczywają, uzdrowicielka zatoczy jeszcze trzy razy koła kurą lub kogutem (w zależności od płci dziecka), co ma ustrzec ich przed złymi duchami, zawiścią i złym okiem.

Połóg trwa trzy miesiące, w tym czasie kobieta ma się oszczędzać, nie wynosić malucha na ostre słońce oraz nie spożywać awokado i cebuli, ze względu na karmienie dziecka. Uzdrowicielka w tym czasie będzie odwiedzać rodzinę i sprawdzać jak się sprawy mają. Jeśli ojciec dziecka nie może uczestniczyć w narodzinach, wówczas prosi się inną zaufaną osobę.

Każde dziecko ma też swojego naguala, czyli ducha opiekuńczego, który będzie nad nim czuwał i dawał mu energii. Nagual często wiąże się z datą urodzenia dziecka. Bywają miejsca (np. Laguna Chicabal), gdzie poszczególne naguale mają swoje ołtarze. Gdy dziecko jest starsze dostaje kawałek bursztynu w formie laleczki lub wisiorka, które ma je ochronić przed złym okiem. Roczne dziecko błogosławione jest przez szamankę lub szamana, który przepowiada jaka czeka je przyszłość, a potem następuje ceremonia chrztu.

I tak sobie myślę, że chociaż brzmi to momentami nieco prymitywnie i zabobonnie, to jednocześnie takie to naturalne, bez medykalizacji, a zarazem bardzo mistyczne wydarzenie. I choć w prymitywnych warunkach, to z dużą uwagą na kobietę, w znanym jej otoczeniu, w pozycji bardziej dogodnej dla niej niż dla uzdrowicielki i ze wsparciem partnera. W „cywilizowanej” Polsce takie coś, to dla wielu wciąż fanaberia.

Wpis z dedykacją dla moich wspaniałych koleżanek i jeszcze lepszych mam: Sylwii, Hani, Marty, Ani z Warszawy, Kamili i Ani z Torunia.

Wojna domowa w Gwatemali trwała 36 lat, szacuje się, że zabrała życie 200 tysiącom osób, kilkadziesiąt tysięcy uciekło z kraju. Zarówno lewicowe partyzantki, jak i junty wojskowe dopuszczały się okrucieństw, cenę najwyższą, jak to na wojnach bywa ponosili najczęściej zwykli obywatele. Jest jednak ktoś, kto ma najwięcej krwi na rękach.

José Efraín Ríos Montt objął władzę w kraju w marcu 1982 roku na drodze zamachu stanu. Jego przemówienie obfitowało w piękne słowa o wprowadzeniu pokoju, sprawiedliwości i przestrzeganiu praw jednostki. Szybko jednak okazało się, że niektóre jednostki są równiejsze, a efektem jego deklaracji i półtorarocznych rządów było życie kilkudziesięciu tysięcy ludzi, większość z nich należała do społeczności Majów.

Żołnierze stosowali politykę spalonej ziemi, gdy armia wkraczała do indiańskich miasteczek zbierali wszystkich mieszkańców i mordowali, często przed tym torturując swoje ofiary. Zabijano całe wioski – mężczyzn, kobiety, dzieci. Masowo. Rodzice patrzyli na śmierć swoich dzieci, którym rozbijano główki o ściany domów, mężczyźni patrzyli jak ich żony i córki są gwałcone. Rozstrzeliwano, palono żywcem, rozbijano głowy młotkami, maczetami, torturowano. Ci, którzy ostali się przy życiu mieli uprzątnąć zmasakrowane ciała, czasem ktoś jeszcze żył, gdy trafiał do zbiorowej, bezimiennej mogiły. Tysiące kobiet zostało zgwałconych, część zachowywano przy życiu, ku uciesze wojskowych robiły za niewolnice seksualne, a gdy się znudziły, porzucano je na ulicach, by jeszcze bardziej je poniżyć i upodlić. Ciężarnym rozcinano brzuchy nożami i wyjmowano płody. Setki dzieci zostało zamordowanych za sam fakt przynależności do danej grupy etnicznej. Dziesiątki tysięcy ofiar w imię walki z lewicową partyzantką i jej sprzymierzeńcami, setki bezimiennych grobów, rozbite rodziny i spalone do gołej ziemi miasteczka i wsie. Na terenie Quiche i Huehuetenango anihilowano prawie 700 wiosek zamieszkałych przez Majów.  Z czego ponad 100 w okresie rządów Motta. Przed rozpoczęciem wojny Majowie stanowili prawie 90% populacji Gwatemali, dziś niespełna połowę.

Jedna trzecia wszystkich ofiar wojny domowej zginęła za dyktatury Montta, która trwała raptem 503 dni, a sam generał okazał się najstraszliwszym katem w jej historii. Miał przy tym wsparcie ze strony Stanów Zjednoczonych, CIA oraz samego prezydenta Regana, który później miał powiedzieć, że nie był świadom masakr na ludności cywilnej. Wiele lat później Clinton przeprosił za postępowanie USA w tym czasie, znów na pięknych słowach się skończyło i sprawiedliwość do dnia dzisiejszego nie została wymierzona. Nikt się nie przyznaje, nikt nie poczuwa do odpowiedzialności. Zapadło kilka wyroków skazujących dla szeregowych żołnierzy, otrzymali 6060 lat więzienia, nie ukarano nikogo, kto wydawał rozkazy. W Gwatemali do dnia dzisiejszego  odnajduje się zbiorowe mogiły z czasów wojny domowej.

Generał Montt przez wiele lat chroniony immunitetem, przestał być nietykalny dopiero w 2012 roku (choć nie udało mu się zostać prezydentem, obejmował inne stanowiska polityczne). W końcu upomniał się o niego wymiar sprawiedliwości, podejrzany nie przyznawał się do winy, mimo to skazano go na 80 lat więzienia za ludobójstwo i zbrodnie wojenne. Ameryka Łacińska świętowała – był to pierwszy w historii przypadek, by głowa państwa została pociągnięta do odpowiedzialności karnej w swoim kraju. Radość ta nie trwała jednak długo. Po 10 dniach Trybunał Konstytucyjny anulował wyrok, a sędzia, który go wydał został zawieszony w czynnościach. Podobno ponowna rozprawa planowana jest na styczeń 2015 roku.

W Nebaju w niedzielę na cmentarzu znów zbiorą się Majowie, będą odprawiać ceremonię w miejscu upamiętniającym ponad 400 poległych dzieci i ok. 300 kobiet z miasteczka. Zapalą świeczki, złożą kwiaty, choć tyle lat minęło, pamięć wciąż jest żywa. Tymczasem generał Montt dożywa późnej starości w zaciszu swojego domu.

Już w Meksyku widzieliśmy jak ważna jest religijność dla mieszkańców. Niezliczoną ilość razy odpowiadaliśmy na pytanie, jakiego wyznania jesteśmy, w większości rodzinnych kawiarenek i w części sklepów można spotkać większe i mniejsze ołtarzyki, przedstawienia Maryji i Świętych, otoczone kwiatami, flagami, wstążeczkami i czym tam jeszcze przyjdzie do głowy uświetnić miejsce. Ołtarze znajdują się na dworcach autobusowych, bazarach, a poszczególne biznesy noszą nazwy inspirowane Biblią: Apteka Zwiastowanie, Weterynarz Arka Noego, Sklep Św. Franciszka czy fryzjer Św. Jan.

Im mniejsza miejscowość, tym bardziej dosadna i wszechobecna jest religia. W miasteczkach z rdzenną ludnością na wielkie okazje przyozdabia się kościół kwiatami, kłosami zbóż i kukurydzy; tworzy całe kwietne portale lub bramy z nasion – płodów Matki Ziemi. Częściej też można spotkać ślady dawnych wierzeń.

Nowa religia, którą przynieśli kolonizatorzy nie wypleniła starych obyczajów – w indiańskich kościółkach nierzadkim motywem dekoracyjnym jest kukurydza czy lokalne owoce, a zdarza się, że i Jezusowi ofiarowuje się złociste kolby – jednej z najważniejszej roślin w prekolonialnym świecie. Wszak człowiek narodził się z kukurydzy, a roślina ta była podstawą diety i świadczyła o byciu lub nie byciu całej społeczności. Nawet w dzisiejszych czasach, w słabo uprzemysłowionej i biednej Gwatemali kukurydza stanowi podstawę bytu wielu rodzin. Toteż, gdy deszczy jest zbyt mało i jest ryzyko, że pola nie obrodzą, miejscowi szamani odprawiają rytuały. Do dziś zdarza, się w gwatemalskich wioskach, ze składane są ofiary, nie z ludzi, ale np. ze zwierząt – najczęściej to kurczak ma ubłagać bogów, by zesłali więcej deszczu, aby zbiory dopisały.

W wielu miejscach można się natknąć  na ołtarze dawnych bogów – w naturze, na wzniesieniach, w dawnych miejscach kultu – ogniska z pozatykanymi świeczkami, a obok krzyże i kwiaty. Nawet w kościołach czci się kilku bogów na raz. Świetnym przykładem jest zbudowany na dawnej piramidzie kościół Św. Tomasza w Chichicastenango. Na progu palą się wonności, a dym, ma za zadanie oczyścić każdego wchodzącego, stopnie usłane są płatkami kwiatów: białe symbolizują pokój, różowe miłość, czerwone dostatek. Wewnątrz kościół podzielony jest na strefy, gdzie wierni najpierw przychodzą zapalać świeczkę dla dawnych bogów, a następnie modlą się w tej samej intencji do odpowiedniego świętego. Chrzest poprzedzony jest obrządkiem dokonany przez szamana, który oznajmia jakie będzie przeznaczenie dziecka: rolnik, handlarz czy kolejny szaman. Po czym dopiero następuje ceremonia chrztu. Najważniejsze intencje mają swoje ołtarze, gdzie wierni składają świece, kwiaty, a zdarza się też, że kukurydzę, owoce, biżuterię, a obok znajdują się figury świętych, którzy patronują takim sprawom jak np. płodność, dobrobyt Ziemi, zaręczyny, udane plony. Wewnątrz widzimy wielu gorąco modlących się Indian. Charakterystyczna jest niesamowita ekspresja – jedni modlą się głośno, inni szlochają, jeszcze inni przez całą nawę na kolanach idą do ołtarza głównego, po czym w ten sam sposób wracają.

Rzeźby katolickich świętych traktuje się jak żywe – raz na jakiś czas święci są szorowani, jeśli mają prawdziwe włosy, to są one myte szamponem, a następnie pieczołowicie rozczesywane. Święci też nie mogą być nadzy! Co tam, jakaś rzeźbiona, drewniana sukienka – jak ubranie to ubranie. Święci z kościoła Parroquial Santiago Apostol w Santiago Atitlan co rok dostają nowe wdzianka. Te, które widzieliśmy przypominają nieco podomki, czasem mają chusty i szale. Styl zupełnie inny, niż to, co prezentują współczesne szafiarki.

Jeszcze inna historia to Maximón – czczony niczym święty, choć nigdy nie uznany przez Kościół Katolicki. Historia wzięła się od dawnego boga (inna wersja głosi, że od potężnego szamana), zwanego Mam, w czasach kolonialnych został przemianowany na Maximón – dorobił się kapelusza z szerokim rondem i cygara. Od czasów konkwisty zamienił liście kukurydzy na kubanski tytoń (ha! Wie co dobre), a Maximón stał się pomieszaniem pogańskiego bóstwa z chrześcijańskim św. Szymonem. W tych czasach nie stronił od cygar i napitków, i tak już zostało. Przypisywano mu różne moce, pomoc w załatwieniu spraw, wybaczenie brzydkich postępków, więc część uważa go za patrona opryszków, ale także jest zdolny rzucić klątwę.

Dziś można go spotkać np. w Santiago Atitlan i w Chichicastenango – Maximón nie mieszka w kościele, ale w domu jednego z szamanów – miejscowi przychodzą go odwiedzać, przynosząc podarki w różnych intencjach – pieniądze, gdy chcą mieć powodzenie w różnych przedsięwzięciach, kwiaty, warzywa, aby plony się udały, piwo lub rum, gdy chcieliby ograniczyć picie, albo obrączkę, celem zawarcia małżeństwa. Maximón przyjmie wszystko. Nad jeziorem Atitlan panuje zwyczaj, że raz w roku zmienia dom, rzecz jasna towarzyszy temu procesja, muzyka i tańce. Potem mieszka sobie w otoczeniu świętych i trumny z figurą Jezusa. Wszyscy żyją w komitywie, a mieszkańcy przychodzą odwiedzać poszczególne postacie, przynosząc im podarki.

Z biegiem czasu Maximón przeistoczył się w San Simona i przybrał postać bardziej współczesną. Już nie jest drewnianą kukłą owiniętą w chusty, teraz ma postać eleganckiego faceta – garnitur lub koszula, krawat, kapelusik, w ręce trzyma papierosa lub pieniądze, które włożyli mu wierni. Cóż, nawet dawne bóstwa idą z duchem czasu.

Majowie zajmowali się obserwacją nieba i ciał niebieskich, stąd w ich architekturze są różne odniesienia do astronomii.  Liczba schodów odpowiada liczbie dni w roku – każdy z 4 ciągów ma 91 stopni, czyli razem jest ich 364, ostatni 365 stopień stanowi wejście do świątyni. Na północnej ścianie świątyni zachodzi ciekawy efekt podczas równonocy wiosennej i jesiennej, kiedy to słońce ześlizguje się po ciele węże, sprawiając wrażenie, jakby Kukulkan powrócił na ziemię. Dla zainteresowanych filmik znaleziony na youtube, jak to mniej więcej wygląda: http://www.youtube.com/watch?v=2oNhyr9KpBo i tu trochę dłuższy po hiszpańsku, z angielskimi podpisami: http://www.youtube.com/watch?v=q0kOyGZxKh4

Następnie słońce wędruje dalej, wprost do Świętego Cenotu – Kukulkan zstępuje do wody i tam kontynuuje swą wędrówkę.  Cenote  Sagrado był wykorzystywany przez Majów do celów rytualnych. Na dnie tej niezwykle stromej studni spoczęło wiele ofiar (w tym ludzkich).

Delikatna mgiełka wciąż jeszcze unosi się w powietrzu, a na trawie jest rosa, gdy idziemy na boisko gry w piłkę – największego z zachowanych. Jest tak duże, że spokojnie można by rozegrać mecz piłki nożnej. Naszą uwagę przykuwa budowla w pobliżu boiska, która wszystkie ściany ma zdobione płaskorzeźbami w czaszki.

Z przeciwnej strony plac zamyka Świątynia Wojownika wraz z Grupą Tysiąca Kolumn – faktycznie, kolumn jest tu mnóstwo. Początkowo próbuję je liczyć, ale gdy dochodzę do 300 odpuszczam.

Następnie idziemy do starszej części miasta, gdzie znajduje się El Caracol, czyli Ślimak – świątynia, która najprawdopodobniej pełniła też funkcję obserwatorium astronomicznego. W pobliżu na słońcu wylegują się znane nam już iguany. Z rześkiego poranka robi się potworny upał. Siedząc pod drzewem jeszcze przez chwilę napawamy się widokami, nagle kolonialne miasta wydają się takie nijakie. Zastanawiamy się jak Majowie odbierali architekturę najeźdźców – tak różniącą się od ich własnej. Próbujemy sobie wyobrazić co czuli ludzie, kiedy opuszczali to miasto. Tak Chichen Itza zostało porzucone przez swoich mieszkańców jeszcze przed nadejściem Europejczyków. Czy ciężko było im porzucić wspaniałe El Castillo na pastwę dżungli?

To ogromne miasto będące połączeniem kultury Majów i Tolteków  jest świadectwem jak bardzo zaawansowana była wiedza, kultura i cywilizacja Ameryki Prekolumbijskiej. Szczyt rozwoju przypadał na X-XI w.  Wiele budowli powstało w czasach, gdy w Europie zaczynały się dopiero tworzyć początki państwowości.  Doprawdy, ile konkwistadorzy musieli mieć w sobie arogancji i pychy, by nazwać ten lud dzikusami.

Wczesne wstanie i natłok wrażeń spowodowały, że dalszy ciąg dnia przeznaczyliśmy na sjestę, i to jaką!

Z Valladolid, pojechaliśmy do ruin i ledwo wysiedliśmy objawiła się pora deszczowa w pełnej krasie. W ciągu chwili niebo pociemniało i polały się strugi deszczu. Mamy czas, poczekamy… Po godzince wreszcie wyszło słońce, choć deszczyk jeszcze siąpił. Niczym nie zrażeni, weszliśmy na teren rezerwatu. Ledwo doszliśmy do pierwszej budowli, zaczęło lać. I to konkretnie. Nic to, próbujemy zwiedzać dalej, po chwili jednak zerwał się silny wicher i zagrzmiało. Pobiegliśmy schronić się pod wielkim kamiennym łukiem i się zaczęło. Grzmiało ze wszystkich stron, niebo rozjaśniły błyskawice, a z palm zaczęły sypać się liście. Utknęliśmy skuleni pod daszkiem, nerwowo przypominając sobie zasady zachowania się podczas burzy.

Pioruny waliły jeden po drugim, huk straszny – burza była dosłownie nad nami. Po jakiś 40 minutach, które nam zdały się wiecznością, wszystko skończyło się tak szybko, jak się zaczęło. W porównaniu z tym, wejście na czubek piramidy okazało się spokojną i relaksującą rozrywką. Ek’ Belem położone jest, jak większość ruin, w dżungli, toteż po wejściu na szczyt, naszym oczom ukazało się morze zieleni aż po horyzont.

Po powrocie do Valladolid i snuciu się po uliczkach z kolonialną zabudową, zrobiliśmy dwie fajne rzeczy: poszliśmy na chococafe do lokalnej fabryczki czekolady i skorzystaliśmy z uroków Cenote Zaci, który położony jest 5 minut spacerkiem od głównego placu miasta.

Podczas przesiadki w Playa del Carmen pierwszy raz zobaczyliśmy morze, zrobiło na nas takie wrażenie, że pobiegliśmy tam z plecakami, cieplutka, turkusowa woda. Nie namyślając się długo wrzuciliśmy plecaki do przechowalni i hop do wody. Prosto z biegu, bez ceregieli i telepania się jak w Bałtyku. Aż nie chce się wyjść z wody-zupełny odjazd

Zatrzymaliśmy się w Tulum, niewielkim miasteczku na wybrzeżu, na południe od Cancun, skąd robiliśmy wypady do ruin Majów w Tulum i Coba, po drodze schładzając się w morzu lub cenotach.

Jeśli chodzi o ruiny, to te w Tulum są pięknie położone, na klifie tuż nad samym morzem. Sam kompleks nie jest zbyt wielki, ale mimo wszystko robi wrażenie. Wśród dawnych świątyń wylegują się iguany, słychać szum morza i ptaków. Ruiny są łatwo dostępne, a pomiędzy poszczególnymi budynkami zapraszająco wyglądają zielone trawniki. Żałujemy, że upływ czasu zatarł większość rzeźb i dawne polichromie na rekonstrukcjach wygląda to przepięknie, dziś szary kamień – świadek dawnego imperium.

Zupełnie inne wrażenie robią pozostałości miasta w Coba (40km od Tulum, wgłąb lądu). Teren jest ogromny, niegdyś mieszkało tu 55 tyś. osób! Dziś większość budowli jest ukryta pośród zarośli. Niesamowite wrażenie robi niemal 30 metrowa piramida, na którą można się wspiąć. Ku naszemy zdziwieniu, nie rozciąga się z niej widok na miasto – wszystko ukrywa dżungla.

Wśród ruin można też zobaczyć dawne boisko do gry w piłkę. Juega de pelota była popularna zarówno wśród Majów, jak i Azteków czy Tolteków. Gracze podzieleni na 2 drużyny mieli za zadanie przerzucić kauczukową piłkę (wagą przypominającą dobrze znaną z w-fu piłkę lekarską) przez obręcz zawieszoną na wysokości około 2-3 metrów. Używanie dłoni i kopanie stopami było zabronione. Tak więc gracze mieli do dyspozycji łokcie, biodra, łydki. Gra miała charakter rytualny, związana z rytuałem płodności lub jako manifestacja siły wojennej, mogła być też szansą na awans społeczny graczy, którzy byli bardzo dokładnie wybierani. Pozostaje tylko użyć wyobraźni jak w takim upale strzelić gola z biodra, choć kto wie, może Messi by podołał.

Zwieńczeniem naszego pobytu była wizyta w Akumal – wiosce oddalonej o 20 kilometrów na północ od Tulum, znanej z zatoki, w której pływają żółwie. Mieliśmy przyjemność oglądania tych poczciwych stworzeń, pływać obok nich. Niestety aparat nie ma funkcji robienia zdjęć pod wodą, więc podrzucam znalezione w sieci zdjęcie, jak wyglądają żółwie na Riviera Maya.  Dla mnie (Ani) wzruszające doświadczenie być tak blisko ogromu bogactwa przyrody.

I na deser Afrik w masce do nurkowania